ΕΛΕΥΘΕΡΙΟΣ ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ & ΠΑΛΑΙΟ ΦΑΛΗΡΟ - ΜΙΑ ΑΓΝΩΣΤΗ ΣΕΛΙΔΑ

Γράφει ο Βασίλης Χατζηκωνσταντίνου

 

Η κήρυξη του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου (1η Αυγούστου 1914, με το νέο ημερολόγιο) βρήκε την Ελλάδα ηθικά ισχυρή και διπλασιασμένη, λόγω των δύο προηγουμένων νικηφόρων Βαλκανικών πολέμων.

Και ενώ όλοι περιμένανε να περισυλλέξει και να εκμεταλλευθεί τους νέους της πόρους και να οργανώσει την εσωτερική της τάξη, κηρύχθηκε ο Πόλεμος , η έναρξη του οποίου έγινε δεκτή από όλους τους Έλληνες , με δέος και περίσκεψη.

Ο Έλληνας πρωθυπουργός Ελευθέριος Βενιζέλος είχε την αντίληψη ότι ο Ευρωπαϊκός πόλεμος παρείχε στην Ελλάδα εξαιρετική ευκαιρία για διεύρυνση των συνόρων της κυρίως προς Ανατολάς και επεδίωκε να σταθεί η χώρα στο πλευρό της Αντάντ και κυρίως στο πλευρό της Μεγάλης Βρετανίας, την οποία θεωρούσε παγκόσμια δύναμη και από τη συμμαχία αυτή προσδοκούσε οφέλη και ανταλλάγματα, τα οποία έφταναν μέχρι την Κωνσταντινούπολη και την Μικρά Ασία και υποστήριζε την έξοδο της Ελλάδας στον πόλεμο ως σύμμαχος της Τριπλής Συνεννοήσεως (Entente).

Ο βασιλιάς Κωνσταντίνος, γαμπρός επ' αδελφή του Γερμανού Κάιζερ Γουλιέλμου, εξ αιτίας της συγγενικής του σχέσης, υποστήριζε την «ουδετερότητα»της χώρας στη διένεξη αυτή των Μεγάλων Δυνάμεων και θεωρούσε την άσκηση της εξωτερικής πολιτικής, ως αποκλειστικό προνόμιο του στέμματος και πίστευε στο αήττητο του γερμανικού στρατού. Επηρεασμένος από το κύρος και τη δύναμη της Γερμανίας, ήλπιζε να δει την Ελλάδα να ευθυγραμμίζεται με την πολιτική των Κεντρικών Αυτοκρατοριών.

Αφού εξανάγκασε τρεις φορές τον Βενιζέλο σε παραίτηση, κυβερνούσε την Ελλάδα μέσω διαφόρων «βασιλικών πρωθυπουργών» με ιδιαίτερα βλαπτικό τρόπο για τα συμφέροντα της χώρας, με συνέπεια να χαθεί η Ανατολική Μακεδονία που πρόσφατα είχε προσαρτηθεί στην Ελλάδα, με αποκορύφωμα την παράδοση του «Ρούπελ» στους Βουλγάρους και την τραγωδία της μεταφοράς της μεραρχίας Χατζόπουλου στο Γκαίρλιτζ της Γερμανίας.

Τον Δεκέμβριο του 1915 αποφασίστηκε η συγκρότηση της Επαναστατικής Επιτροπής της Εθνικής Άμυνας στη Θεσσαλονίκη, από τους Α. Ζάννα, Π. Αργυρόπουλο, Δ. Δίγκα, Κ. Αγγελάκη, Ν. Δούμα, Ν. Μάνο κ.λ.π. οι οποίοι υπέγραψαν ένα βαρυσήμαντο κείμενο, που κατέληγε ως εξής: “Έχοντες υπ’ όψιν ότι η επίσημος Ελλάς κατόπιν της εκ Θεσσαλονίκης αποχωρήσεως ολοκλήρου σχεδόν του Ελληνικού Στρατού εγκατέλειψε τον ελληνισμόν άνευ προστασίας (…) ότι ένεκα του διεθνούς χαρακτήρος της Θεσσαλονίκης κινδυνεύει η υπόστασις του ελληνικού στοιχείου, κατόπιν της λυπηράς στάσεως του Ελληνικού Κράτους απεφασίσαμεν την συγκρότησιν επιτροπής κτλ., κτλ.”

Στις 17 Αυγούστου 1916, το Κίνημα επικράτησε με την καθοριστική συνδρομή του στρατηγού Sarrail, Διοικητή της «Στρατιάς της Ανατολής», υπό την αρχηγία των Αλέξανδρου Ζάννα, Περικλή Αργυρόπουλου και Παμίκου Ζυμβρακάκη, οι οποίοι οργάνωσαν την Επιτροπή Εθνικής Αμύνης και κάλεσαν τον Βενιζέλο να αναλάβει την ηγεσία της.

Ο «Μεγάλος Επαναστάτης» όμως δίσταζε. Γνώριζε ότι μια τέτοια ενέργειά του, θα δίχαζε το ΄Εθνος. Όμως οι εξελίξεις δεν μπορούσαν να περιμένουν... Και πήρε την «Μεγάλη Απόφαση»…

Φαληρικός όρμος… Απόγευμα της 11ης Σεπτεμβρίου 1918….Λίγη ώρα πριν αρχίσει να σουρουπώνει… Ο καιρός ήταν ακόμα καλός και ο ήλιος ετοιμαζόταν να κρυφτεί πίσω από το λόφο της Καστέλλας.

Τρία μεγάλα μαύρα , «κυβερνητικά» όπως έδειχναν αυτοκίνητα , σταμάτησαν στην παραλιακή Λεωφόρο του Παλαιού Φαλήρου , ανάμεσα στα «κοσμικά κέντρα» LUNA PARK του Πλάτωνα Ιωαννίδη ( στα νεότερα χρόνια μετονομάσθηκε σε Φλοίσβο) και ΜΠΑΡ του Παλαιού Φαλήρου.

Από το πρώτο και το τρίτο αυτοκίνητο βγήκαν οι επιβάτες τους, πήγαν μέχρι την παραλία , τις εξέδρες, μπήκαν και στα δύο κέντρα και μετά από λίγο ξαναγύρισαν.
Τότε , από το δεύτερο αυτοκίνητο βγήκε ένας λεπτός άνδρας , «ασκεπής», με λευκό μαλλί και ένα τριγωνικό περιποιημένο λευκό γένι.

Προχώρησε ανάμεσα στα δύο κέντρα χωρίς να τον ακολουθήσει κανείς και κατευθύνθηκε προς τα βραχάκια της παραλίας.
Εκεί στάθηκε και ατένιζε όρθιος τη θάλασσα στρέφοντας το βλέμμα του πότε προς την Καστέλλα , πότε ίσια στη Αίγινα και πότε κατά την Ανατολή.
Ηταν ο Ελευθέριος Βενιζέλος !!

Κάθισε μετά σε ένα από τα βράχια της παραλίας και ρέμβαζε ώρα πολλή……
Ηταν στο ίδιο σημείο από όπου την ιστορική εκείνη νύχτα της δραματικής του αναχώρησης για τα πεπρωμένα της Φυλής και του Έθνους , για τα πεπρωμένα του Ελληνισμού , την νύχτα της 12ης Σεπτεμβρίου 1916 , επιβιβάσθηκε στην ακταιωρό (ατμάκατο), που τον μετέφερε στο ατμόπλοιο «Καρτερία» του εφοπλιστή Λεωνίδα Εμπειρίκου , που τον περίμενε στα ανοιχτά του Φαληρικού Όρμου.

Ήταν η νύχτα, που την επομένη της, τα ανεξάρτητα εσπερινά φύλλα θα έγραφαν με κεφαλαία γράμματα : « Ο ΕΛΕΥΘΕΡΙΟΣ ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ ΕΞΗΛΘΕΝ ΕΠΙΤΕΛΟΥΣ ΤΗΣ ΟΥΔΕΤΕΡΟΤΗΤΟΣ»
Κανείς δεν τόλμησε να τον ενοχλήσει και να διακόψει τον ρεμβασμό του.

Κάποια στιγμή , ενώ είχε αρχίσει κιόλας να σουρουπώνει, σηκώθηκε, κοίταξε πάλι προς την θάλασσα και στη συνέχεια κατευθύνθηκε στα αυτοκίνητα που τον περίμεναν και ξεκίνησαν πάλι να γυρίσουν στην Αθήνα.

Την επομένη , με πρόσκληση του διευθυντή της «Τράπεζας της Ανατολής», Βασιλόπουλου , φίλου και έμπιστου του Βενιζέλου , συγκεντρώθηκαν στο ΜΠΑΡ του Παλαιού Φαλήρου, παραπλεύρως του πολυδιαφημισμένου «LUNA PARK» Ο ΠΛΑΤΩΝ, του Πλάτωνα Ιωαννίδη, το οποίο ήταν εγκατεστημένο στο κτήριο που αρκετά χρόνια αργότερα λειτούργησε σαν Μπαρ-Εστιατόριο, με το όνομα «ΦΛΟΙΣΒΟΣ», όνομα που δόθηκε μετέπειτα τόσο στην τοποθεσία, όσο και στην περιοχή, κτήριο που με την πάροδο του χρόνου, κατέστη εμβληματικό, για την πόλη του Παλαιού Φαλήρου.

Από την ακτή μεταξύ αυτών των δύο κέντρων «εστιάσεως και αναψυχής», είχε αναχωρήσει πριν από δύο χρόνια ο Εθνάρχης και όλοι σχεδόν οι πρωταγωνιστές του Εθνικού Κινήματος της «ΑΜΥΝΗΣ» , τα ίδια πρόσωπα της ιστορικής εκείνης νύχτας, με προεξάρχοντα φυσικά τον Ελευθέριο Βενιζέλο.

Ποιες όμως ήταν οι αληθινές συνθήκες της ιστορικής αυτής αναχώρησης, για την οποία γράφτηκαν τόσα πολλά και τόσο διαφορετικά;
Από την έρευνα των εφημερίδων της εποχής, των βιβλίων που έχουν γραφεί για τον Βενιζέλο και διαφόρων σχετικών άρθρων, πιστεύω ότι είμαι σε θέση να παρουσιάσω την πιο αξιόπιστη και αυθεντική εκδοχή για τα γεγονότα της ιστορικής εκείνης νύχτας.

Γράφουν λοιπόν οι εφημερίδες της εποχής (ΕΜΠΡΟΣ 14 Σεπτεμβρίου 1916):
-Το μυστήριον της υπό την προστασίαν της ασελήνου και αστροφεγγούς φθινοπωρινής νυκτός καλυφθείσης αναχωρήσεως του κ. Βενιζέλου διαλευκάνεται ευτυχώς εις όλας τας λεπτομερείας, χάριν εις τον ενταύθα ανταποκριτήν των Αγγλικών «Ημερησίων Χρονικών» κ. Τζωρτζ Μπένουικ, όστις ηυτύχησε να παρευρεθεί κατά τας τελευταίας εκείνας στιγμάς.
Ο Άγγλος ανταποκριτής διανθίζων με πολύ ρομαντισμό τη σκηνή εκείνη, κάνει την εξής περιγραφή :

«Τίποτε δεν ήταν δυνατό να υπάρξει απλούστερο και εν τούτοις ολίγα γεγονότα μπορούν να παραβληθούν από άποψη δραματικότητα, με την αναχώρηση του κ. Βενιζέλου, μετά τινών φίλων και συνεργατών, για την Ύδρα και Κρήτη, τας πρώτας εωθινάς ώρας της σήμερον.

Ήτο νυξ διάστερος και η θάλασσα γαληνιαία, ευνοϊκωτάτη δια την μικράν ομάδαν των νέων σταυροφόρων. Την μίαν ακριβώς και ημίσειαν εωθινήν ώραν, η «Εσπερία» εξήρχετο του λιμένος του Πειραιώς, μετά δε μίαν περίπου ώραν ευρίσκετο εις εγγυτάτην από της ακτής του Φαλήρου απόστασιν. Έτι πλησιέστερον προς την ακτήν, διεγράφετο ο ζοφερός όγκος ενός αντιτορπιλικού επί του οποίου εφωτοβόλει μόνον ο πρυμναίος φανός. Υπό την ανταύγειαν των ακτίνων τούτου, ηδύνατο να διακριθεί εις το βάθος, το περίγραμμα ετέρου σκάφους της ναυτικής μοίρας, περιπολούντος παρά τα πλευρά της «Εσπερίας». ( Επρόκειτο για το γαλλικό θωρηκτό « Ρεζολί »)

Το πλοίο "Εσπερία" των αδελφών Εμπειρίκου σε φωτογραφία της εποχής, στο οποίο τον Σεπτέμβριο του 1916, επιβιβάσθηκε μαζί με τον Ναύαρχο Κουντουριώτη, τον Στρατηγό Δαγκλή και άλλους συνεργάτες του, ο Ελευθέριος Βενιζέλος αναχωρώντας από την παραλία του "Φλοίσβου" του Παλαιού Φαλήρου, για να μεταβεί στη Θεσσαλονίκη και να αναλάβει την ηγεσία της "Εθνικής Άμυνας".


Εις τας τρεις και τέταρτον περίπου, μια ταχύπλους βενζινάκατος εξεκίνησεν εκ του πλοίου, κατευθυνθείσα προς σημείον τι του Παλαιού Φαλήρου. Παρέμεινεν εκεί επί ολίγα λεπτά και κατόπιν έσπευσε να διασχίσει και πάλιν τα ύδατα του Φαληρικού όρμου προς το πλοίον. Είχε παραλάβει τον Ελευθέριον Βενιζέλον, τον γενναίον ναύαρχον Κουντουριώτην και τους κυριώτερους εκ των συντρόφων των.

Ο επί της ακτής αποχαιρετισμός, υπήρξεν όσον το δυνατόν, σύντονος και βραχύς. Δεν υπήρχεν χρόνος διαθέσιμος δια λόγια, και οι φίλοι εκείνοι οι οποίοι ήλθον δια να αποχαιρετήσουν τον κ. Βενιζέλον και να του ευχηθούν καλήν επιτυχίαν εις την ιστορικήν αποστολήν του, δεν τον κατεκράτησαν επί πολύ. Εντός ολίγων λεπτών ευρίσκετο επί της βενζινακάτου.
Όλαι αυταί αι διατυπώσεις εξετελέσθησαν συντομώτατα και άνευ τινός χρονοτριβής. Εις τας τέσσερις και τέταρτον οι πάντες είχον επιβιβασθεί. Η βενζινάκατος είχεν ήδη σβέσει τα φώτα της. Τα αντιτορπιλλικά εξηφανίσθησαν, ανοιχθέντα εις το πέλαγος. Εν τούτοις επί ολίγην ακόμη ώραν, τα φώτα της «Εσπερίας» έφεγγον λαμπρώς, το μόνον φωτεινόν σημείον, όπερ ηδύνατο να διακρίνει τις, ανά τον σκοτεινόν και σιγηλόν πόντον. Κατόπιν το ατμόπλοιον, υπακούον εις φωτεινόν μήνυμα μεταδοθέν εξ ενός των πολεμικών πλοίων, εξετέλεσεν επί τόπου μικράν στροφήν και ήρχισεν εκπλέον και απομακρυνόμενον των ακτών …»

Στην αφήγηση αυτή του Άγγλου ανταποκριτή, πρέπει να προστεθούν και μερικές άλλες λεπτομέρειες προερχόμενες από διάφορες ιστορικές πηγές.
Αν και η αναχώρηση του Βενιζέλου ήταν γνωστή μόνον σε στενότατο κύκλο φίλων και συνεργατών, υπήρχε διάχυτη η πληροφορία ότι από μέρα σε μέρα, επέκειτο αυτή. Έτσι το καθεστώς των Αθηνών, θα έκανε τα πάντα για να την εμποδίσει, χωρίς όμως να φτάσει και σε ακραίες ενέργειες.

Η αστυνομία, οι πράκτορες της Κυβέρνησης οι μυστικοί πράκτορες της Γερμανικής Πρεσβείας, ήταν αποφασισμένοι να κάνουν τα πάντα για να εμποδίσουν τη «φυγή» του Βενιζέλου και είχαν επιδοθεί σε μια «ασφυκτική» παρακολούθηση.

Έτσι οργανώθηκε ένα σχέδιο διαφυγής, με σκοπό να παραπλανήσει τους «διώκτες» του. 

Στις 12 Σεπτεμβρίου 1916, γύρω στις έξι η ώρα, ο Βενιζέλος πήγαινε επιδεικτικά σε ένα φιλικό του σπίτι, καθισμένος αναπαυτικά στο «μυθικό» του λαντώ, που το οδηγούσε ένας εύσωμος Κρητικός. Στις έντεκα το βράδυ, ένας σωσίας του, μακιγιαρισμένος θαυμάσια, φορώντας τα ρούχα του, ανέβηκε στο λαντώ και με μέτριο τροχασμό του ωραίου αλόγου του, επέστρεψε στο σπίτι του Βενιζέλου. Μερικά λεπτά αργότερα, φάνηκαν να ανάβουν τα φώτα στην κατοικία του, που βρισκόταν όπως είναι γνωστό, στην οδό Πανεπιστημίου. Έτσι όλη η παρακολούθηση επικεντρώθηκε πλέον γύρω στην Βενιζελική  κατοικία. Ο πραγματικός Βενιζέλος παρέμενε όπως ήταν φυσικό στο σπίτι των φίλων του. Μερικές ώρες αργότερα, με «μύριες» προφυλάξεις, εγκατέλειψε το φιλικό του σπίτι και επιβιβάστηκε στο αυτοκίνητο που τον περίμενε, δύο τετράγωνα πιο μακριά.

(Journal des Debats, 29/09/1916, Έτος 108, φύλλο 273, σελίδα 2)

Έτσι τις πρώτες πρωινές ώρες της 12ης Σεπτεμβρίου 1916, ο Βενιζέλος επιβαίνων στο ένα από μια ομάδα τεσσάρων αυτοκινήτων, συνοδευόμενος από τον ναύαρχο Κουντουριώτη, κατέβαινε την Λεωφόρο Συγγρού με κατεύθυνση τη Φαληρική ακτή.

Ο Ελευθέριος Βενιζέλος, μαζί με τον Ναύαρχο Κουντουριώτη, τον Στρατηγό Δαγκλή και άλλους συνεργάτες του,στο κατάστρωμα του πλοίου "Εσπερία" των αδελφών Εμπειρίκου, πλέοντας προς Θεσσαλονίκη, να αναλάβει την ηγεσία της "Εθνικής Άμυνας".


Επειδή υπήρχαν διάφοροι φόβοι περί κυβερνητικών ή και αυθαιρέτων «λαϊκών» ενεργειών, για τη ματαίωση τα αναχώρησης του Βενιζέλου, στα υπόλοιπα αυτοκίνητα επέβαιναν άνδρες της ιδιαίτερα εμπιστευτικής σωματοφυλακής του, σε όλο δε το μήκος της Λεωφόρου Συγγρού ήταν κατεσπαρμένα κατά διαστήματα διάφορα επανδρωμένα αυτοκίνητα, τα οποία φρουρούσαν για να εξασφαλίσουν την ανεμπόδιστη αναχώρηση του «Μεγάλου Επαναστάτη».

Από την προηγούμενη ημέρα είχαν αναχωρήσει από το λιμάνι του Πειραιά τα δύο ατμόπλοια «Ατρόμητος» και «Εσπερία» και μετά τα μεσάνυχτα βρισκόντουσαν «υπ’ ατμόν» με σβηστά τα φώτα, στ’ ανοιχτά της Φαληρικής ακτής.

Στο «Εσπερία» που επρόκειτο τελικά να παραλάβει τον Βενιζέλο και τη συνοδεία του, επιβιβάσθηκε αιφνιδιαστικά άγημα του Λιμεναρχείου Πειραιώς, το κατέλαβε και απαγόρευσε την αναχώρησή του.

Λίγο πιο μακριά, έπλεε το γαλλικό θωρηκτό « Ρεζολί », το οποίο παρακολουθούσε συνεχώς τις κινήσεις στο «Εσπερία». Κυβερνήτης του «Ρεζολί» στο οποίο επέβαινε και ο Ναυτικός Ακόλουθος της Γαλλικής Πρεσβείας Ρεκφέϊγ, ήταν ο πλοίαρχος Ριονταμόν και είχαν την εντολή να διευκολύνουν και να υποστηρίξουν την αναχώρηση του Βενιζέλου. Όταν αντελήφθησαν την κατάληψη του «Εσπερία» από τους ναύτες του Λιμεναρχείου, απέστειλαν από το θωρηκτό δύο ατμακάτους με 45 Γάλλους ναύτες, οι οποίοι κυριολεκτικά με «ρεσάλτο» μέσα στη νύχτα, ανακατέλαβαν το ατμόπλοιο και αποβίβασαν σε βάρκες τους καταληψίες. Μετά απ’ αυτό τίποτε άλλο δεν συνέβη που θα μπορούσε να εμποδίσει την αναχώρηση του «Εσπερία».

Έτσι από τα γνωστά μας βραχάκια μπροστά στο «Φλοίσβο», το εμβληματικό κτήριο του Παλαιού Φαλήρου , ξεκίνησε ένα από τα συγκλονιστικότερα κομμάτια της Σύγχρονης Ιστορίας μας.

* Ο Βασίλης Χατζηκωνσταντίνου, είναι Δικηγόρος και
Πρόεδρος «Αρχείου Ιστορίας Παλαιού Φαλήρου»

Κύλιση στην Αρχή
faliros.gr designed by efuture.gr
Don't have an account yet? Register Now!

Sign in to your account