1901. Ο ΖΩΟΛΟΓΙΚΟΣ ΚΗΠΟΣ ΤΟΥ Π.ΦΑΛΗΡΟΥ

Γράφει ο Βασίλης Χατζηκωνσταντίνου.

Στο γύρισμα του δέκατου ένατου στον εικοστό, ακριβώς το 1901 άνοιγε τις πύλες του στο Παλαιό Φάληρο ένα θαυμάσιο και πρωτοποριακό έργο, που δυστυχώς δεν ευτύχησε να επιζήσει ούτε καν δυο δεκαετίες : Ο Ζωολογικός κήπος της Αθήνας στο Παλαιό Φάληρο.

Ο Ζωολογικός Κήπος της Αθήνας ήταν έμπνευση και όραμα (και όχι μόνο) του επιφανούς ζωολόγου, πολιτευτή και κοινωνικού παράγοντα Νικολάου Γερμανού. Ο Νικόλαος Γερμανός (Χαλκιδική 1864-1935) υπήρξε από τους πρωτοπόρους, αν όχι ο πρωτοπόρος της Ζωολογίας στην Ελλάδα. Νεότατος το 1890 εξέδωσε το «Εγχειρίδιον της Ζωολογίας» κατάλληλον όπως έγραψε προς διδασκαλίαν του μαθήματος της Ζωολογίας.

Έκανε γνωστούς στην Ελλάδα, τους μεγάλους ζωολόγους BREHM και OTTOSCHMEIL τον οποίων το έργο γνώρισε κατά την μετεκπαίδευση του στην Γερμανία. Καθηγητής στο Διδασκαλείο Αθηνών, Υφηγητής στο Πανεπιστήμιο Αθηνών και ο πρώτος Καθηγητής της Ζωολογίας στο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης. Όμως τα δυο μεγάλα του οράματα ήταν η ίδρυση Ζωολογικού Κήπου και η ίδρυση της Διεθνούς Έκθεσης Θεσσαλονίκης. Τα πραγματοποίησε και τα δυο. Με διαρκείς προσπάθειες, μπόρεσε αρχικά να πείσει την επιστημονική κοινότητα για την σπουδαιότητα ίδρυσης ενός Ζωολογικού Κήπου στην Αθήνα. Κατόπιν έπεισε και τους πολιτικούς και κυρίως τον Παλαιοφαληριώτη Πρωθυπουργό Αλέξανδρο Ζαΐμη και τέλος απευθύνθηκε και στον επιχειρηματικό κόσμο και κυρίως στον απόδημο, για χορηγίες και προσφορές. Η τότε κυβέρνηση εισηγείται και προτείνει και ο Βασιλεύς Γεώργιος ο Α΄ την 1η Ιανουαρίου 1898 εγκρίνει το «Καταστατικόν της Επιτροπής προς Ανάπτυξιν της Ζωολογίας και Ζωοτεχνίας εν Ελλάδι». Για την επίτευξη του σκοπού της, η Επιτροπή έργον έχει μεταξύ άλλων : Την ίδρυσιν Ζωολογικού Σταθμού περιλαμβάνοντας ενυδρείον και ζωολογικόν κήπον.

Με την βοήθεια και συμπαράσταση όλου του τότε πολιτικού κόσμου ο Νικόλαος Γερμανός κατόρθωσε να επιτύχει από το Κράτος την παραχώρηση μιας έκτασης πενήντα (50) περίπου στρεμμάτων στην παραλία του Παλαιού Φαλήρου, κοντά στην ακτή του Ξηροτάγαρου. Η διαμόρφωση του χώρου ήταν ένα εξαιρετικά δύσκολο έργο, «γιατί η περιοχή ήταν βαλτώδης, το λίγο χώμα της γεμάτο αλάτι, δεν υπήρχε νερό ούτε ίχνος από δένδρο», γράφει ο συλλέκτης, ερευνητής και συγγραφέας Ισίδωρος Σαπήρας, και συνεχίζει : «Έπρεπε λοιπόν για να διαμορφωθεί ο χώρος να γίνουν πολυδάπανες εκσκαφές και επιχωματώσεις, να βρεθεί νερό, να δενδροφυτευθεί ο χώρος, να περιφραχθεί, να κατασκευασθούν κλουβιά για κάθε είδος ζώων και να υπάρξει μέριμνα για την μεταφορά διατροφή και συντήρηση των ζώων». Όμως τίποτε δεν φαινόταν δύσκολο για τον Νικόλαο Γερμανό. Αφού πρώτα ξεσήκωσε το Κράτος, ξεσηκώνει και τον επιχειρηματικό κόσμο, τόσο τον εντός Ελλάδος, όσο και αυτόν του εξωτερικού. Επιχορηγήσεις έγιναν βέβαια τόσο από την Κυβέρνηση όσο και από το Δήμο της Αθήνας, αλλά δεν έφταναν. Την σημαντικότητα του έργου εξετίμησε και ο πρίγκιπας Νικόλαος τριτότοκος γιος του Γεωργίου του Α΄, ο οποίος είχε εν τω μεταξύ αναλάβει και την Προεδρία του Οργανισμού του Ζωολογικού Κήπου και ζήτησε κι’ αυτός από τους φιλοπρόοδους εύπορους Έλληνες, να συνδράμουν το έργο. Πρόθυμα έσπευσαν να συνδράμουν την προσπάθεια διάφοροι χορηγοί. Με πρώτο τον εθνικό ευεργέτη Γρηγόριο Μαρασλή, που είχε σημαντική συνεισφορά, τόσο στο Ζωολογικό Κήπο όσο και στο Ενυδρείο - που αποπερατώθηκε αργότερα - ακολουθούν από την Αίγυπτο ο Λ. Λοΐζου και ο Ν. Τσανακλής, ο Πέτρος Καλλιγάς από την Αθήνα και άλλοι.

Εντύπωση προκαλεί το γεγονός ότι ανάμεσα στους μεγάλους χορηγούς ήταν και ο Αιγύπτιος Τσιγαδά – Πασάς από το Κάϊρο, που με τη γενναιοδωρία του κτίστηκε το μεγαλοπρεπές συγκρότημα για τα πτηνά. Φυσικά έγιναν κι άλλες επώνυμες ή ανώνυμες προσφορές, τόσο από την Ελλάδα όσο και από το εξωτερικό, ιδίως από Αίγυπτο και Κωνσταντινούπολη, ακόμα και από την Οδυσσό. Εξ άλλου πολλοί χορηγοί δεν προσέφεραν χρήματα αλλά τα ίδια τα ζώα μεταξύ των οποίων αναφέρονται γνωστές προσωπικότητες της εποχής, όπως οι Μ. Μαυροκορδάτος, Γ. Μελάς, Γ. Δροσίνης, Ε. Σερπιέρη, Α. Μαυρομιχάλης, Κ. Σκουζές, Μιχαήλ Σκαλιστήρης, Π. Καλλιγάς, Δ. Ράλλης, Σπυρ. Δαμασκηνός, Ν. Αλεβιζάτος κ.α.

Μέσα σε λίγο χρόνο η βαλτώδης και άγονη αυτή περιοχή, μετατράπηκε σε ένα πανέμορφο πάρκο με γκαζόν, πολλά είδη λουλουδιών, θάμνους και δέντρα, μεταξύ των οποίων δέσποζαν οι φοίνικες που τόσο ευδοκιμούν στο Π. Φάληρο και που θα θύμιζαν ασφαλώς στα φιλοξενούμενα ζώα, την μακρινή τους πατρίδα. Μέσα στο χώρο αυτό, με τη θαυμάσια από την άποψη αρχιτεκτονικής κήπων διαμόρφωση, κατασκευάσθηκαν κλουβιά και οικήματα για κάθε είδους ζώο και πτηνό και επιπλέον χαράχτηκαν δρόμοι, για να έχουν παντού πρόσβαση οι επισκέπτες.

Το καύχημα του Ζωολογικού Κήπου και αυτό που συγκέντρωσε το μεγαλύτερο ενδιαφέρον των επισκεπτών ήταν οι τρεις καμηλοπαρδάλεις , δύο θηλυκές και μια αρσενική που ξεπερνούσαν σε ύψος τα 5,50 μέτρα. Με δαπάνη του ομογενούς από το Κάιρο Ν. Τσανακλή, κατασκευάσθηκε ένα ωραίο περίπτερο, που το περιτριγύριζε ένα κομψό αλλά και πολύ ψηλό σιδερένιο κιγκλίδωμα. Μεγάλο ενδιαφέρον προκαλούσαν και τα τέσσερα λιοντάρια, τρία θηλυκά και ένα αρσενικό. Ένα από τα θηλυκά ηλικίας 3,5 ετών είχε το όνομα Αθηνά και ήταν αδελφή του αρσενικού της ίδιας περίπου ηλικίας, που το είχαν βαπτίσει Ηρακλή, είχαν δε γεννηθεί στην Αθήνα και ήταν παιδιά λεονταριών από το θηριοτροφείο που διατηρούσε τότε κοντά στο Άντρο των Νυμφών, ένας προμηθευτής αγρίων ζώων, ο Ροδόλφος Μπράουν. Το Άντρο ή Λόφος των Νυμφών, είναι λόφος Ν.Δ. της Ακρόπολης με ύψος 104,8 μ., όπου το 1842 με δαπάνες του βαρώνου Σίνα κτίστηκε το Αστεροσκοπείο. Πολλά και διάφορα είδη πτηνών υπήρχαν σε κατάλληλα διαμορφωμένα κομψά κλουβιά. Αναφέρομαι πρώτα στις τρεις στρουθοκαμήλους, που ήταν ίσως οι περισσότερο εντυπωσιακές από τα πτηνά με ύψος 2 μ. και βάρος 75 κιλά.

Συνεχόμενο ήταν το λεγόμενο ορνιθοτροφείο με τα 20 διαμερίσματά του, όπου υπήρχαν λευκά περιστέρια της Λιβύης, δεκοχτούρες, τρυγόνια, ορτύκια, φραγκολίνια, διάφορα είδη πέρδικες, κοινά και λευκά παγώνια, ινδικές όρνιθες, διάφορα είδη φασιανών, διάφορες πάπιες κ.λ.π. Σε μια κομψή τεχνητή λιμνούλα συμβίωναν πολλοί λευκοί κύκνοι, δύο μαύροι κύκνοι, δύο πελεκάνοι και ένα φοινικόπτερο. Σε άλλα κλουβιά επίσης χωρισμένα σε διαμερίσματα, στεγάζονταν σαρκοφάγα πτηνά. Έβλεπες εκεί γύπες, αετούς, γεράκια και κουκουβάγιες. Παρακάτω σε ξεχωριστά κλουβιά έβλεπες τους παπαγάλους και πολλά και διάφορα εξωτικά πουλιά. Διάφορα και σπάνια είδη ελαφιών, μεταξύ των οποίων και τα αστεροφόρα, αίγαγροι, αντιλόπες, γαζέλες, ντάμα (κοινώς πλατώνια), συναντούσε κανείς στο λεγόμενο Πάρκο των Ελαφιών. Ύαινες κοινές και ραβδωτές, λύκοι, αλεπούδες, τσακάλια υπήρχαν στην πορεία, ενώ λίγο παρακάτω έβρισκες αγριόχοιρους καθώς και τα σπανιότερα ζώα του Ζ. Κήπου, ένα ζευγάρι αφρικανικούς Κυναίλουρους. Από μεγάλα ζώα υπήρχαν επίσης, αρκούδες λεοπαρδάλεις ακόμα και καγκουρώ από την Αυστραλία. Μεγάλα εξαγωνικά ή οκταγωνικά κλουβιά στέγαζαν διάφορα είδη μικρών κυρίως στο μέγεθος πιθήκων. Αν και μικρός στο μέγεθος, εντυπωσίαζε ένας «ποντικός με δυο πόδια» (δίπους ο Αιγύπτιος), που περπατούσε όρθιος με τα δυο πισινά του πόδια και τη βοήθεια της ουράς του και ήταν προσφορά του ομογενούς από το Πορτ – Σαΐντ κ. Μπαρούμη. Αργότερα ήρθαν και 3 ελέφαντες, που κυκλοφορούσαν μέσα στον Κήπο ελεύθεροι, συνοδευόμενοι μόνο από 3 φύλακες και εντυπωσίαζαν το κοινό, κυρίως τα παιδιά.

Αυτά περίπου ήταν τα ζώα που φιλοξενούσε ο Ζωολογικός Κήπος του Φαλήρου που είχε το μεγάλο προσόν, να εξυπηρετείται μέχρι και από τον περίφημο «Κωλοσούρτη», τον Ατμοκίνητο Τροχιόδρομο των Φαλήρων, υπήρχε δε και «Σταθμός» μπροστά στην είσοδό του, υπήρχε δε και καφενείο όπου οι επισκέπτες μπορούσαν να απολαύσουν ένα καφέ ή ένα αναψυκτικό. Από το 1909 και μετά ο τροχιόδρομος ηλεκτροκινήθηκε και η μετάβαση στον Ζ. Κήπο διευκολύνθηκε ακόμα περισσότερο. Το 1901 έγιναν τα εγκαίνια, με λαμπρότητα και με μεγάλη κοσμοσυρροή πολιτικών, χορηγών του Ζ. Κήπου, μελών της βασιλικής οικογένειας και πλήθος επωνύμων και ανωνύμων. Στην αρχή της λειτουργίας του Ζωολογικού Κήπου, οι Αθηναίοι δίσταζαν να τον επισκεφθούν. Σιγά – σιγά όμως οι διάφορες αντιδράσεις εξουδετερώθηκαν και η προσέλευση στον Ζ. Κήπο γινόταν ολοένα και μεγαλύτερη, καθώς ο λαός εξετίμησε το έργο και το αγάπησε.

Τα Σαββατοκύριακα κυρίως, η επίσκεψη στον Ζωολογικό Κήπο είχε γίνει η αγαπημένη «εκδρομή» των Αθηναίων. Χριστούγεννα, Πρωτοχρονιά και Πάσχα υπήρχε πραγματική συρροή επισκεπτών. Το δεκαπενθήμερο περιοδικό «Παναθήναια» σε τεύχος του 1904, αναφέρει ότι τις μέρες των Χριστουγέννων του έτους 1903 ο Ζωολογικός κήπος είχε έξι χιλιάδες (6.000) επισκέπτες. Τα χρόνια περνούσαν και ο Ζωολογικός Κήπος του Φαλήρου επιτελούσε το ψυχαγωγικό, ενημερωτικό αλλά και διδακτικό του έργο. Δυστυχώς όμως μετά το 1910 ο Ζωολογικός Κήπος αντιμετώπισε πολύ σοβαρά προβλήματα. Η Ελλάδα βρέθηκε σε εμπόλεμη κατάσταση το 1912-13 στους Βαλκανικούς Πολέμους καθώς και μετά το 1914 που άρχισε ο Α΄ Παγκόσμιος Πόλεμος και λόγω των πολυάριθμων αναγκών που είχε η χώρα, δεν ήταν δυνατόν να υπάρξει καμία συνδρομή για το Ζωολογικό Κήπο.

Όμως η χαριστική βολή δόθηκε το 1916, οπότε λόγω του αποκλεισμού Αθήνας – Πειραιά από τους συμμαχικούς στόλους και τα στρατεύματα της Αγγλίας και της Γαλλίας, προέκυψε λιμός στην Αττική και δεν υπήρχε τροφή για τους ανθρώπους, πολύ δε περισσότερο για τα ζώα. Έτσι λοιπόν τα κακόμοιρα τα ζώα, πέθαιναν το ένα μετά το άλλο ή θανατώθηκαν. Πολλά από αυτά βαλσαμώθηκαν και εμπλούτισαν τις συλλογές του Πανεπιστημιακού Ζωολογικού Μουσείου της Αθήνας. Στις αρχές του 1917, επιζούσε μόνο το αρσενικό λιοντάρι ο Ηρακλής, το οποίο με την πάροδο του χρόνου, είχε γίνει το αγαπημένο ζώο των περισσότερων επισκεπτών. Λίγο αργότερα χάθηκε κι’ ο «Ηρακλής» θύμα κι’ αυτός του αποκλεισμού. Αυτό δυστυχώς ήταν και το άδοξο τέλος του Ζωολογικού Κήπου. Στο χώρο του Ζ. Κήπου εγκαταστάθηκαν διαδοχικά από το 1921 και μετά, η Ναυτική Αεροπορία, το Εργοστάσιο Αεροπλάνων σε συνεργασία με την αγγλική εταιρεία Μπλακμπερν και τέλος το Κρατικό Εργοστάσιο Αεροπλάνων (Κ.Ε.Α.) το οποίο και απεχώρησε το έτος 1981.

Σήμερα η περιοχή έχει αλλοιωθεί μορφολογικά. Έγιναν επιχωματώσεις στην παραλία και αναδιάταξη των δρόμων. Γκρεμίστηκαν όλα τα κτίρια και δεν απέμεινε παρά η θερινή κατοικία του Ανδρέα Συγγρού, κατασκευασμένη στο τέλος του 19ου αιώνα, που στεγάζει σήμερα την Υπηρεσία Ιστορίας Πολεμικής Αεροπορίας. Γεμάτο αναμνήσεις έμεινε και το εκκλησάκι της Αγίας Σκέπης. Έτσι τώρα πια είναι δύσκολο να προσδιορίσει κανείς το χώρο που υπήρχε κάποτε ο Ζωολογικός Κήπος, το λαμπρό και υπαρκτό για λιγότερο από δυο δεκαετίες όραμα του Νικολάου Γερμανού.

Βασίλης Ε. Χατζηκωνσταντίνου

Δικηγόρος-Ερευνητής

Πρόεδρος «Αρχείου Ιστορίας Παλαιού Φαλήρου»

Κύλιση στην Αρχή
faliros.gr designed by efuture.gr
Don't have an account yet? Register Now!

Sign in to your account